S. Murat Paker

(*) Bu makale ilk olarak 13 Kasım 2026 tarihinde Yeni Arayış web dergisinde yayınlanmıştır.

 

Özet

Türkiye’deki fon krizinden hareketle bu makale, birkaç ömre yetecek serveti olan insanların neden daha fazlası için başkalarının birikimlerini riske atabildiğini tartışıyor. Açgözlülük, bireysel doyumsuzluk ile bu doyumsuzluğu besleyen ekonomik ve siyasi ilişkiler birlikte ele alınarak inceleniyor. Kapitalizmin rekabet ve sermaye birikimi mantığı, finansallaşmanın hızlandırdığı kazanç beklentileri ve serveti benlik değerinin ölçüsüne dönüştüren narsisistik dinamikler arasındaki bağlantılar değerlendiriliyor. Hukukun bazı zenginleşme yollarını sınırlandırırken aşırı servet yoğunlaşmasına izin vermesi, yasallık ile toplumsal adalet arasındaki mesafeyi görünür kılıyor. Otokratik iktidarların sağladığı siyasi koruma ve cezasızlık ise servet biriktirme arzusuyla iktidarı bırakmama arzusunu birbirine bağlıyor. Aynı koşullarda herkesin aynı ölçüde açgözlü olmaması, kişilik yapılanmaları ve ilişki geçmişleri üzerinden, psikanalitik bir perspektifle tartışılıyor. Açgözlülüğün ruhsal işlevlerini anlamanın kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmadığı vurgulanıyor. Sonuçta, açgözlülükle mücadelenin bireysel kanaatkârlık öğüdünü aşarak karşılıklılığı, eşdeğerliliği, demokratik denetimi ve toplumsal adaleti güçlendirmesi gerektiği savunuluyor. Başkalarının hayatlarının bazı insanların doyumunu beklemeye mahkûm edilmesi, değiştirilebilir bir siyasi ve toplumsal mesele olarak konumlandırılıyor.

Anahtar kelimeler: Açgözlülük; psiko-politik; kapitalizm; finansallaşma; patolojik narsisizm; otokrasi; psikanaliz; toplumsal adalet.

x x x x x

Bu kadar para neden yetmiyor?

Birkaç ömre yetecek serveti olan insanlar neden daha fazlası için başkalarının birikimlerini riske atabiliyor? Kendilerinin, çocuklarının, hatta torunlarının maddi geleceği güvence altındayken, hâlâ ne eksik? Neden doyamıyorlar? Türkiye’de “asrın vurgunu” diye anılan fon krizi, bu soruları da gündemimize getiriyor.

Sermaye Piyasası Kurulu’nun açıklamasına göre, 455.758 yatırımcının bulunduğu, yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fon tasfiye kapsamına alındı (SPK, 2026). Adalet Bakanı’nın aktardığı hesaplamada ise incelenen fonlardan 141 gerçek kişi ve 73 tüzel kişinin toplam 187 milyar 653 milyon lira haksız kazanç sağladığı, müdahaleden önce haber alarak çıkanların da tespit edildiği belirtildi (TRT Haber, 2026). Ancak bu tutar krizin toplam maliyetini göstermekten çok uzak. Asrın vurgununun Türkiye’ye toplam maliyetinin en az 110 milyar dolar olabileceği söyleniyor (Cumhuriyet, 2026).

Asrın vurgunundaki fail listesinin belli olduğu hâlde hâlâ açıklanmadığı biliniyor. Öyle bir liste gerçek olsa bile, o listedeki isimlerin bu devasa vurgundaki tüm failleri (ve dolaylı sorumluları) kapsayıp kapsamadığı, iktidarın bu işin ne kadar üzerine gidebileceği henüz meçhul. Bilinen, asrın vurgunundaki tüm fail ve sorumluların otokratik iktidar çevresindeki üst düzey siyasetçiler, bürokratlar ve iş insanlarından oluştuğu.

İşin bu kısmındaki sorular kuşkusuz çok önemli, ama onları araştıran birçok gazeteci, ekonomist ve siyasetçi var; ben konunun başka bir katmanına odaklanmak istiyorum: Açgözlülük.

Bu insanlar neden doymuyor? Makro düzeyde nasıl bir sosyo-ekonomik düzen ve mikro düzeyde nasıl bir ruhsallık böylesi bir doyumsuzluğu yaratıyor?

Açgözlülük: Bir türlü “yeter” diyememek

Açgözlülüğü, sürekli daha fazlasını isteme ve sahip olduklarını bir türlü yeterli bulamama eğilimi olarak tanımlayabiliriz (Seuntjens ve ark., 2015). Burada belirleyici olan, kişinin ne kadar şeye sahip olduğundan çok, sahip olduklarıyla kurduğu ilişki. Kazanılan her şey kısa sürede yetersizleşiyor, doyum eşiği sürekli ileri taşınıyorsa açgözlülükten bahsediyoruz.

Üstelik mesele sadece parayla sınırlı değil. Güç, makam, itibar, hayranlık, görünürlük, hatta başkalarının ilgisi ve zamanı da bu doyumsuzluğun konusu olabilir. Bütün yetkileri kendinde toplamak isteyen bir siyasetçide de, yakınlarının hayatında kendisinden başka hiçbir şeye yer bırakmak istemeyen birinde de benzer bir sınırsızlık talebi görebiliriz.

Kuşkusuz daha iyi yaşamak, yoksulluktan kurtulmak, sevilmek veya başarılı olmak istemek kendi başına açgözlülük değil. Psiko-politik açıdan asıl mesele, bu isteklerin başkalarının ihtiyaçlarını, haklarını ve öznelliklerini nasıl etkilediği. Kendi doyumumuz uğruna başkasını kullanılabilir, onun kaybını önemsiz görmeye başladığımızda, açgözlülük bir ilişkilenme biçimine dönüşüyor. Bu yüzden yalnızca kişinin içindeki doymayan isteği değil, o isteği besleyen ve başkalarına ödetilen bedelleri olağanlaştıran toplumsal düzeni de anlamamız gerekiyor.

Kapitalizm: Doyumsuzluğun örgütlenmesi

Kapitalizm açgözlülüğü icat etmedi, ama kârı azamileştirmeyi ve sermayeyi sürekli büyütmeyi ekonomik hayatın merkezine yerleştirdi. Marx’ın analizlerinden beri biliyoruz ki rekabet, sermaye sahibini elindekini koruyabilmek için bile birikimini artırmaya zorlar. Dolayısıyla daha fazla kazanma baskısı, tek tek insanların kişisel hırslarını aşan yapısal bir nitelik taşır. Kişi “bana bu kadarı yeter” diyebilir; yönettiği şirket ise rakipleri büyürken aynı yerde kalmanın bedelini ödeyebilir. Bu birikim zorunluluğu tek başına psikolojik açgözlülük değildir; fakat doyumsuzluğu ödüllendiren ve olağanlaştıran bir ortam yaratır.

Bu yapısal baskının psiko-politik sonuçları var. Rekabetin ve kişisel çıkarın belirleyici olduğu toplumsal ilişkiler, eşdeğerliliği ve karşılıklılığı aşındırır (Paker, 1997). Çalışanın geçimi maliyete, doğanın tahribatı hesap dışı bırakılabilecek bir zarara, başkasının güçsüzlüğü ise kazanç fırsatına indirgenebilir. Böyle bir ortamda başkalarına ödetilen bedelleri önemsemeyenler avantaj kazanabilir.

Her kapitalist aynı derecede açgözlü değildir; fakat sistemin ödüllendirdiği davranışlarla açgözlülüğün talepleri arasında güçlü bir uyum vardır. Sürekli daha fazlasını istemek başarı sayıldığında, “yeter” diyebilmek de kişisel bir olgunluk meselesinin ötesinde, egemen değerlere karşı durabilmeyi gerektirir.

Bununla birlikte, kapitalizmin liberal-demokratik siyasi sistemlerde yürüyen biçimlerinde bu doyumsuzluğun hukuk yoluyla kısmen sınırlandırılması da öngörülür. Çünkü vahşi/dizginsiz kapitalizm, mülkiyet ve sözleşme güvencesini ve piyasalara olan güveni aşındırarak, uzun vadede sermaye birikiminin kendisi için de yıkıcı olabilir. Hukuki düzenlemeler, sermayenin güvenli işleyiş ihtiyacının yanı sıra, emek ve demokrasi mücadelelerinin kazanımlarını da yansıtır. Nitekim ABD ve Avrupa Birliği gibi liberal-demokratik sistemlerde piyasa manipülasyonu ve içeriden edinilen bilgiyle işlem yapmak yasaktır; idari ve cezai yaptırımlara tabidir. Buna karşılık, her tür kapitalist sistemde hukuka “uygun” yollarla edinilmiş servetin aşırı büyüklüğü tek başına suç teşkil etmez. Oxfam’ın 2016’da yayımladığı hesaplamaya göre, 2015’te dünyanın en zengin 62 kişisinin toplam serveti, insanlığın yoksul yarısının toplam net servetine eşitti (Oxfam, 2016). Kapitalist sistemin hukuku, zenginleşmenin bazı yollarına sınır koyarken böylesine büyük bir servet yoğunlaşmasına izin verebilmektedir. Dolayısıyla yasallık ile toplumsal meşruiyet ve adalet arasındaki büyük mesafe, açgözlülük tartışmasının da temel meselelerinden biridir.

Özetle, makro düzeyde kapitalizm, rekabet ve sermaye birikimine dayanan mantığı gereği, çeşitli hukuki mekanizmalarla kısmen sınırlandırmaya çalışan biçimlerinde bile, yapısal olarak açgözlülüğü besleyen en önemli sosyo-ekonomik bağlamsal faktördür.

Finansallaşma: Daha çok, daha hızlı

Kapitalizmin son yarım yüzyılında finansal piyasaların ve aktörlerin artan ağırlığı bu doyumsuzluğa yeni imkânlar açtı. Finansallaşma, kâr elde etmede üretim ve ticaretin yanı sıra finansal kanalların giderek daha belirleyici hâle gelmesini ifade ediyor. Para, üretimin zahmetine ve zamanına katlanmadan, sanki kendiliğinden daha hızlı ve daha fazla para yaratabilirmiş gibi görünebiliyor. Sanki para sihirbazlığı mümkün artık!

Psiko-politik açıdan burada açgözlülüğü pekiştirebilecek bir düzenek var: Hızla yükselebilen getiriler, kişinin kazandığına sevinmesinden çok, kazanamadığı miktara takılmasını kolaylaştırabiliyor. Başkasının daha fazla kazanması, kendi kazancını yetersiz hissettirebiliyor; fırsatı kaçırma kaygısı, riskleri düşünmenin önüne geçebiliyor. İşlemler karmaşıklaştıkça, kazancın hangi toplumsal ilişkilerden doğduğu ve riskin kimlere aktarıldığı da görünmezleşebiliyor. Ekrandaki rakam büyürken, arkasındaki insanların hayatları tamamen göz ardı edilebiliyor.

Kuşkusuz bütün finansal faaliyetler vurgun değildir. Birikimini enflasyondan korumaya çalışan kişiyle, ayrıcalıklı bilgiyi kullanarak başkalarına zarar vereni aynı açgözlülük kategorisine koyamayız. Tam tersine, finansallaşmanın yarattığı zeminde kimin hangi bilgiye, karar gücüne ve korunma imkânına sahip olduğu belirleyicidir. Sınırsız kazanç vaadi ortak olabilir; ancak kazanca erişim ve zarara maruz kalma koşulları son derece eşitsizdir.

Patolojik narsisizm: Servetle ayakta tutulan benlik

Bu ekonomik düzen, insanların kendilerini nasıl değerlendirdiklerini de etkiliyor. İleri kapitalizm, benlik değerini başarıya, rekabete ve görünürlüğe bağlayarak narsisistik savunmaları besliyor; kimi ortamlarda bunları yükselmenin bir koşulu haline getiriyor (Paker, 2026).

Açgözlülük bu noktada ruhsal bir işlev kazanabilir. Para/servet, kişinin kendini değerli, üstün ve güçlü hissedebilmesinin temel dayanaklarından/kanıtlarından biri haline gelebilir. Böyle olduğunda servetin karşılaması beklenen ihtiyaç da değişir: Daha rahat yaşamanın ötesinde, yetersizlik ve değersizlik duygularını uzak tutmaya yarayan bir işlev kazanabilir. Kişi milyarlar sahibi olduğu hâlde kendisini yeterince güvende veya değerli hissedemeyebilir. Her yeni kazanç geçici bir rahatlama sağlayabilir; benlik değerinin sürekli yeniden kanıtlanması ihtiyacı sürer.

Büyüklenmeci hak görme ile kırılganlık burada birbirini besleyebilir: “Ben herkesten fazlasını hak ediyorum” ile “daha fazlasına sahip olmazsam bir hiçim” aynı ruhsallıkta yan yana bulunabilir. Başkalarının kayıplarını önemsememek de bu uğraşı kolaylaştırır. Elbette her zengin insan narsisistik değildir. Ancak serveti üstünlüğün ölçüsü sayan bir toplumsal düzen, kişinin ruhsal doyumsuzluğunu ekonomik başarıya dönüştürebileceği elverişli bir ortam sunar.

Otokrasi: Açgözlülüğün siyasi güvencesi

Bu doyumsuzluk, siyasi korumayla birleştiğinde daha da tehlikeli hâle gelir. Yolsuzluk kuşkusuz otokrasilere özgü değildir. Ancak denetim kurumlarının bağımsızlığını yitirmesi, yargının siyasallaşması ve basının susturulması, çıkar ilişkilerinin ortaya çıkarılmasını ve sorumlulardan hesap sorulmasını zorlaştırır. Yolsuzlukla mücadelede kurumsal hesap verebilirlik merkezi bir öneme sahiptir.

Türkiye’deki mevcut otokratik rejimi de bu açıdan düşünmek gerekiyor: Siyasi yakınlık ekonomik ayrıcalığa, o ayrıcalıkla edinilen servet de iktidarı destekleyen kaynaklara dönüşebildiğinde, karşılıklı bir beslenme ilişkisi oluşmakta. İktidar çevresinde zenginleşenler korunmaya, onları koruyanlar ise maddi desteğe ve sadakate ihtiyaç duymakta. Yolsuzluk böylece iktidarın sürdürülmesine hizmet eden bir bağlılık mekanizmasına dönüşebilmekte. Ortak çıkarların yanına, iktidar değişirse hesap verme korkusu da eklenmekte.

Bunun ruhsal karşılığı, “bana bir şey olmaz” duygusudur. Başkalarını bağlayan kuralların kendisine uygulanmadığını gören kişi, ayrıcalığını doğal hakkıymış gibi yaşamaya başlayabilir. Cezasızlık beklentisi, sınırları daha fazla zorlamayı teşvik eder. Servet açgözlülüğü ile iktidarı bırakmama arzusu bu noktada birbirine yapışır: Daha fazla kazanmak için siyasi koruma, kazanılanları ve dokunulmazlığı korumak için de daha fazla siyasi güç gerekir.

Aynı düzende neden herkes aynı değil?

Bütün bu mekanizmalar herkesi aynı ölçüde açgözlü yapmıyor. İnsanlar, kişilik yapıları, ilişki geçmişleri ve benimsedikleri değerler bakımından ciddi ölçüde farklılık gösterebiliyorlar. Birinin kazanç fırsatı gördüğü yerde, başkası bir insanın uğrayacağı haksızlığı görüp durabiliyor. Bu farkı anlamak için, kişinin neye sahip olmak istediği kadar, sahip olmanın onun ruhsal dünyasında ne işe yaradığına da bakmamız gerekiyor.

Psikanalizin Nesne İlişkileri ekolünün kurucu annesi Melanie Klein (1957/2002), açgözlülüğü doyum kaynağını sınırsızca kendine alma isteğiyle ilişkilendirir. Hasette başkasının sahip olduğu iyiliği bozma arzusu öne çıkarken, açgözlülükte onu tüketircesine sahiplenme eğilimi belirgindir. Bu iki yönelim birbirine karışabilir: Kişi hem kendisinde daha fazlası olsun hem de başkasında olmasın isteyebilir.

İlişkisel açıdan buradan hareketle sorabiliriz: Kişi, ihtiyaçlarının karşılanacağına güvenmeyi, başkasından bir şey alabilmeyi ve ona ihtiyaç duyarken kendisini değersiz hissetmemeyi öğrenebilmiş mi? Sevginin başarıya bağlandığı, ihtiyaç duymanın aşağılandığı veya güvenin tekrar tekrar boşa çıktığı ilişkilerde, bazı insanlar için biriktirmek kimseye muhtaç olmama çabasına dönüşebilir. Başkasına güvenmenin yerini onu kontrol etmek, karşılıklılığın yerini ise sahip olmak alabilir. Benjamin’in (1988) karşılıklı tanınma (mutual recognition) yaklaşımıyla düşündüğümüzde, burada başkasını kendi ihtiyaçları ve sınırları olan ayrı bir özne olarak kabul edebilme kapasitesi önem kazanır.

Ancak açgözlülüğün tek bir çocukluk öyküsü yoktur. Yoksunluk yaşayan herkes açgözlü olmaz; yoksunluk deneyimi dayanışmaya duyarlılığı da geliştirebilir. Sınırsızca ayrıcalıklı yetiştirilmek de hak görme duygusunu besleyebilir. Narsisistik örüntülerde üstünlüğü kanıtlama ihtiyacı, antisosyal örüntülerde ise başkasını sömürmeye karşı içsel engellerin zayıflığı öne çıkabilir. Empati, suçluluk duyabilme, verdiği zararı onarma ve hayal kırıklığına dayanabilme kapasiteleri ise kişinin isteklerine/arzularına sınır koyabilmesini destekler.

Üstelik kişilik yapımız toplumsal dünyadan yalıtılmış değildir. Layton’ın (2020) normatif bilinçdışı kavramıyla tartıştığı üzere, toplumsal hiyerarşiler ve değerler, farkında olmadığımız ruhsal süreçler aracılığıyla iç dünyamızda yeniden üretilebilir. Dolayısıyla kişisel yatkınlıklarla toplumsal ödüller birbirini besler; ama bu ilişki, kişinin seçimlerini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Sonuç: Doyumsuzluğa sınır koymak

Açgözlülükle mücadeleyi insanlara kanaatkârlık öğütlemeye indirgeyemeyiz. Özellikle geçinemeyenlere “elindekiyle yetin” demenin burada tartıştığımız meseleyle ilgisi yok. İhtiyacımız olan, herkesin güvenli ve onurlu yaşayabildiği, servetin ve siyasi gücün başkalarının hayatları üzerinde sınırsız tasarruf hakkı vermediği bir toplumsal düzen.

Bireysel düzeyde kendi sınırlarını kabul edebilmek, başkasının öznelliğini tanımak ve benlik değerini sahip olduklarından ibaret görmemek önemli. Toplumsal düzeyde ise bağımsız denetim, hesap verebilirlik ve cezasızlığın sona ermesi gerekiyor. Bunlarla birlikte, hukuken mümkün olan aşırı servet yoğunlaşmasını ve bunu başarı diye yücelten değerleri de sorgulayabilmeliyiz.

Başlangıçtaki soruya dönersek: Bazı insanlara hiçbir servet yetmeyebilir. Ama başkalarının hayatlarının onların doyumunu beklemeye mahkûm edilmesi, kabul edemeyeceğimiz ve değiştirebileceğimiz bir siyasi ve toplumsal meseledir.

 

Kaynakça

Benjamin, J. (1988). The bonds of love: Psychoanalysis, feminism, and the problem of domination. Pantheon.

Cumhuriyet. (2026, 20 Ekim). Özgür Özel fon vurgununun “maliyetini” açıkladı, Erdoğan’a seslendi.

Klein, M. (2002). Envy and gratitude: A study of unconscious sources. Routledge. (Özgün eser 1957’de yayımlanmıştır).

Layton, L. (2020). Toward a social psychoanalysis: Culture, character, and normative unconscious processes (M. Leavy-Sperounis, Ed.). Routledge.

Oxfam. (2016, 18 Ocak). 62 people own the same as half the world, reveals Oxfam Davos report.

Paker, M. (1997). Narsisizm sosyalizme karşı. Birikim, 101.

Paker, M. (2026, 19 Ocak). Narsisizm 2.1: İleri kapitalizmde patolojik narsisizmin yaygınlaşması. Yeni Arayış.

Sermaye Piyasası Kurulu. (2026, 23 Eylül). Tasfiye konusu fonlardaki yatırımcı sayısına ilişkin açıklama.

Seuntjens, T. G., Zeelenberg, M., van de Ven, N., & Breugelmans, S. M. (2015). Dispositional greed. Journal of Personality and Social Psychology, 108(6), 917–933. https://doi.org/10.1037/pspp0000031

TRT Haber. (2026, 9 Ekim). Bakan Gürlek: 187 milyar liralık haksız kazanç tespiti yapıldı.

 

www.muratpaker.com

www.psikopolitik.com